नागपूर : उपराजधानीतील स्टील एव्हेन्यूवरील डोसर भवन चौकाजवळ मंगळवारी सकाळी एका बिगरवारस पिशवीत ५० डिटोनेटर्स आणि जिलेटिनच्या १५ कांड्या आढळल्यामुळे खळबळ उडाली आहे. डोसर भवन मेट्रो स्थानकाच्या मागील एका घराच्या मोकळ्या जागेत काही दिवसांपासून ही पिशवी पडली होती. घरमालकाने पोलिसांना माहिती दिल्यानंतर या प्रकाराचा खुलासा झाला.
डिटोनेटर आणि जिलेटिन जप्त केल्यानंतर स्फोटक सामग्रीच्या मागोवा घेण्याच्या यंत्रणेतील त्रुटी पुन्हा एकदा उघड झाल्या असून, त्यामुळे गंभीर सुरक्षा चिंता निर्माण झाली आहे. स्फोटकाच्या उत्पादनापासून ते अंतिम वापरापर्यंतच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी बारकोड-आधारित प्रणाली अस्तित्वात असली तरी, या प्रणालीत डिटोनेटरचा समावेश नसल्याने त्याचा गैरफायदा समाजकंटक घेऊ शकतात.
पेट्रोलियम आणि स्फोटक सुरक्षा संघटना (पेसो – PESO), जी या उद्योगाची नियामक संस्था आहे, तिने स्फोटकांचा मागोवा घेता यावा यासाठी बारकोडिंग सुरू केले होते. तथापि, डिटोनेटरच्या निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या संवेदनशील सामग्रीमुळे, बारकोड छापणे धोकादायक मानले गेले आणि त्यामुळे त्याची अंमलबजावणी झाली नाही. या मर्यादेमुळे, डोसर भवन चौकाप्रमाणे जेव्हा अशी स्फोटके बिगरवारस अवस्थेत आढळतात, तेव्हा त्याचे उत्पादन किंवा वापरकर्त्याचा शोध घेणे कठीण होते.
सध्याच्या प्रणालीनुसार, उत्पादकांना उत्पादनाचे प्रमाण आणि विक्रीचा तपशील, तसेच खरेदीदाराची ओळख नमूद करणारे विवरणपत्र दाखल करणे आवश्यक आहे. चोरी किंवा अतिरिक्त उत्पादनाच्या बाबतीत विसंगती जुळवण्यासाठी बारकोड ट्रॅकिंग अधिकाऱ्यांना मदत करते. परंतु, नॉन-इलेक्ट्रॉनिक डिटोनेटर्सवर बारकोड नसल्यामुळे अशी पडताळणी जवळजवळ अशक्य होते. तपासाशी संबंधित एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने पुष्टी केली की, मध्य नागपूरमध्ये जप्त केलेल्या डिटोनेटर्सवर कोणतेही बारकोड चिन्ह नव्हते.
या समस्येवर उपाय म्हणून, ‘पेसो’ इलेक्ट्रॉनिक डिटोनेटर्सचा वापर वाढवण्यासाठी प्रयत्न करत आहे, ज्याचा अधिक प्रभावीपणे मागोवा घेतला जाऊ शकतो. ही उपकरणे एका विशेष हँडहेल्ड लॉगरद्वारे सक्रिय करणे आवश्यक असते आणि गैरवापर टाळण्यासाठी डिटोनेटर व लॉगर दोन्ही एकाच उत्पादकाचे असणे आवश्यक आहे. परंतु असे असूनही, इलेक्ट्रॉनिक डिटोनेटर्सचा वापर मर्यादितच राहिला आहे.
गेल्या जुलैमध्ये जारी केलेल्या एका निर्देशात, ‘पेसो’ने उत्पादकांना उत्तम शोधक्षमतेसाठी ‘एम्बेडेड चिप्स’ असलेल्या इलेक्ट्रॉनिक प्रकारच्या बाजूने पारंपारिक इलेक्ट्रिक डिटोनेटर्सचा वापर टप्प्याटप्प्याने बंद करण्याचा सल्ला दिला. या निर्देशानुसार स्फोटक उपकरणांमध्ये पासवर्ड संरक्षण अनिवार्य करण्यात आले आहे, जेणेकरून केवळ अधिकृत वापरकर्तेच त्याचा वापर करू शकतील.
